Wielu małżonków traktuje rozdzielność majątkową jak sposób na pełną finansową niezależność. Biznes, kredyty, ryzyka gospodarcze - wszystko to staje się łatwiejsze, gdy każdy odpowiada tylko za siebie. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy jedno z małżonków umiera. Wbrew powszechnej intuicji rozdzielność majątkowa nie odcina współmałżonka od dziedziczenia.
Jeśli nie ma testamentu, dziedziczy on zgodnie z ustawą, niezależnie od tego, jak długo trwała rozdzielność i jak bardzo majątki były rozdzielone. W praktyce oznacza to, że finansowa autonomia kończy się w chwili śmierci. A skutki mogą być poważniejsze, niż wydaje się na pierwszy rzut oka.
Rozdzielność działa tylko na przyszłość, nie na dziedziczenie
W polskim systemie prawnym domyślnym rozwiązaniem jest wspólność majątkowa. Powstaje automatycznie z chwilą zawarcia małżeństwa i obejmuje niemal wszystko, co małżonkowie wypracują w trakcie trwania związku. Dopiero zawarcie umowy majątkowej - potocznie nazywanej intercyzą - pozwala tę zasadę zmienić. Rozdzielność majątkowa wprowadza pełną autonomię finansową, ale wyłącznie na przyszłość. Oznacza to, że od momentu jej podpisania każde z małżonków nabywa majątek tylko dla siebie, może nim dowolnie rozporządzać, zaciągać zobowiązania i prowadzić działalność gospodarczą bez angażowania współmałżonka.
Nie zmienia to jednak tego, co zostało zgromadzone wcześniej. Majątek z okresu przed podpisaniem rozdzielności pozostaje wspólny, a udziały małżonków co do zasady wynoszą po połowie. Dlatego sprzedaż mieszkania kupionego przed podpisaniem rozdzielności wymaga nadal zgodnej decyzji obojga, chyba że małżonkowie uregulują podział majątku wspólnego w osobnym akcie notarialnym.
Pełna niezależność? Tak, ale tylko finansowa
Istotą rozdzielności jest to, że każdy z małżonków zachowuje całkowitą samodzielność majątkową. Tę formę wybierają najczęściej osoby prowadzące firmy, ponoszące ryzyka finansowe lub po prostu chcące oddzielić sprawy zawodowe od rodzinnych. Osoba prowadząca działalność gospodarczą nie musi już prosić współmałżonka o zgodę na podpisanie kontraktu, kupno sprzętu czy zaciągnięcie zobowiązania. To także ochrona przed sytuacją, w której prywatny majątek drugiej osoby byłby zagrożony przez ryzykowne decyzje biznesowe partnera.
Rozdzielność majątkowa nie jest jednak jedyną umową majątkową. Coraz częściej stosuje się rozdzielność z wyrównaniem dorobków – rozwiązanie hybrydowe, stworzone z myślą o parach, w których jedno z małżonków pracuje zawodowo i gromadzi majątek, a drugie zajmuje się domem i dziećmi. Dzięki takiej konstrukcji osoba, która w mniejszym stopniu budowała własne zasoby finansowe, może po rozwodzie żądać wyrównania różnic w zgromadzonym dorobku. Prawo daje jej szansę odzyskania ekonomicznej równowagi.
Powrót do wspólności? Możliwy, ale nie bez formalności
Umowę o rozdzielności można w każdej chwili rozwiązać - ale wyłącznie wspólnie, w formie aktu notarialnego. Od momentu jej zniesienia małżonkowie znów zaczynają budować majątek wspólny, choć to, co zgromadzili w czasie rozdzielności, pozostaje ich wyłączną własnością.
Problem pojawia się wtedy, gdy majątek został nabyty na kredyt. Nawet jeśli mieszkanie kupione przez jedno z małżonków w okresie rozdzielności zostanie darowane do majątku wspólnego, sam kredyt nie staje się wspólny. Zobowiązanie nadal obciąża tylko tę osobę, która była stroną umowy z bankiem. To częsta pułapka, o której małżonkowie przypominają sobie dopiero przy podziale majątku albo przy sprzedaży nieruchomości.
Śmierć w czasie rozdzielności
Najbardziej doniosła kwestia dotyczy dziedziczenia. Panuje przekonanie, że skoro małżonkowie żyją w pełnej rozdzielności, to także w kontekście śmierci mają oddzielne „światy majątkowe”. Nic bardziej mylnego.
Rozdzielność nie jest ani separacją, ani rozwodem. Nie wpływa w żaden sposób na kolejność dziedziczenia ustawowego. Jeśli małżonek umrze bez testamentu, żyjący współmałżonek dziedziczy z mocy prawa - zwykle w częściach równych z dziećmi. Oznacza to, że nawet wieloletnia finansowa autonomia może zakończyć się całkowicie nieplanowanym „wejściem” w majątek drugiej osoby.
Testament zmienia sytuację tylko częściowo. Nawet całkowite pominięcie współmałżonka nie pozbawia go uprawnień - nadal przysługuje mu prawo do zachowku. Jedyną realną możliwością wyłączenia małżonka od dziedziczenia jest wzajemne zrzeczenie się dziedziczenia w formie aktu notarialnego albo formalna separacja lub rozwód.
Planowanie majątku, to nie brak zaufania
Rosnąca popularność rozdzielności majątkowej pokazuje, że małżonkowie coraz częściej myślą o swojej przyszłości nie tylko uczuciowo, lecz także pragmatycznie. Kluczem jest świadome planowanie i rozmowa - jeszcze przed ślubem albo na każdym jego etapie. Dopiero połączenie właściwej umowy majątkowej, przemyślanego podejścia do dziedziczenia i konsultacji z notariuszem pozwala uniknąć sporów, rozczarowań i finansowych pułapek.
Rozdzielność nie jest ani „zabezpieczeniem przed partnerem”, ani receptą na wszystkie problemy. To narzędzie, które - właściwie użyte - daje wolność i porządek. Niewłaściwie rozumiane może jednak prowadzić do skutków zupełnie przeciwnych do zamierzonych.
Robert Bagiński
